“Saya tidak berdukacita kerana hutan kehilangan kehijauannya
semata-mata. Saya berdukacita kerana manusia yang mewarisi bumi ini semakin
kehilangan pertimbangan, sedangkan merekalah yang bakal mewariskan akibat
kemusnahannya kepada anak cucu mereka sendiri.”
I. Tatkala pembangunan menjadi
kebanggaan, alam pula menanggung penderitaan
Saya memandang ke segenap pelosok negeri. Dahulu, terbentang kehijauan
hutan yang menjadi payung kepada kehidupan. Sungai mengalir jernih, udara
terasa nyaman, burung berkicauan di celah pepohonan, sementara bukit dan gunung
berdiri megah sebagai lambang keagungan ciptaan Tuhan.
Namun, apakah yang sedang berlaku pada hari ini?
Hutan diratakan. Bukit ditarah. Tanah diteroka. Sungai menjadi keruh.
Asap menyelubungi udara. Ada kawasan yang dahulunya menjadi tempat hidupan liar
mencari makanan, kini berubah menjadi kawasan pembinaan, jalan raya, ladang dan
bangunan konkrit.
Saya tidak menolak pembangunan. Saya memahami bahawa rakyat memerlukan
rumah, jalan raya, sekolah, hospital, peluang pekerjaan dan kemudahan ekonomi.
Sebuah negeri tidak boleh berdiri tanpa pembangunan yang terancang.
Namun, saya ingin bertanya kepada mereka yang memegang amanah
pembangunan: apakah ertinya kemajuan jika kemajuan itu dibayar dengan
kemusnahan sumber kehidupan?
Apakah gunanya bangunan menjulang tinggi jika sungai yang mengalir di
bawahnya sudah tidak selamat untuk kehidupan akuatik? Apakah maknanya angka
pertumbuhan ekonomi meningkat jika rakyat terpaksa berhadapan dengan banjir,
pencemaran, kehilangan kawasan hijau dan udara yang tidak sihat?
Pembangunan sepatutnya mengangkat martabat kehidupan manusia, bukannya
mengorbankan asas yang membolehkan kehidupan itu berterusan.
Saya mahu rakyat memahami bahawa alam bukan sekadar latar belakang
kehidupan. Alam ialah sebahagian daripada sistem yang menyokong kehidupan itu
sendiri.
II. Hutan yang dibakar,
kehidupan yang dimusnahkan
Saya amat dukacita apabila pembakaran hutan, pembakaran terbuka dan
pembersihan tanah secara tidak terkawal mengakibatkan kemusnahan kawasan semula
jadi.
Hutan bukan sekadar himpunan batang kayu untuk ditebang atau tanah
kosong yang menunggu masa untuk dibangunkan. Hutan ialah habitat kepada
pelbagai spesies, penyimpan karbon, pengawal kitaran air dan sebahagian
daripada sistem yang membantu menstabilkan iklim.
Apabila hutan dimusnahkan, kesannya bukan hanya dirasai oleh pokok yang
tumbang. Haiwan kehilangan tempat tinggal. Tumbuhan kehilangan habitat. Tanah
terdedah kepada hakisan. Kawasan tadahan air boleh terjejas, manakala karbon
yang tersimpan dalam tumbuh-tumbuhan dan tanah boleh dilepaskan ke atmosfera,
bergantung pada bentuk gangguan yang berlaku.
Menurut penilaian saintifik Panel Antara Kerajaan mengenai Perubahan
Iklim (IPCC), perubahan guna tanah dan aktiviti manusia yang menghasilkan
pelepasan gas rumah hijau merupakan sebahagian daripada faktor penting
perubahan iklim global.
Pembakaran hutan pula boleh menghasilkan zarah halus dan bahan pencemar
yang menjejaskan kualiti udara serta kesihatan manusia.
Saya bertanya dengan penuh keinsafan: siapakah yang memberikan manusia
hak untuk memusnahkan tempat tinggal makhluk lain semata-mata demi keuntungan
jangka pendek?
Jika seekor haiwan kehilangan habitatnya, ia tidak memahami istilah
pembangunan mampan, pelaburan atau keuntungan korporat. Ia hanya kehilangan
tempat untuk hidup.
Jika sebatang sungai kehilangan kawasan hutan di sekelilingnya,
kesannya mungkin menjangkau jauh melampaui lokasi pembalakan atau pembukaan
tanah itu sendiri.
Dan apabila kerosakan berlaku secara berterusan, generasi akan datang
mungkin menerima alam yang jauh lebih miskin daripada alam yang pernah kita
nikmati.
Saya tidak mahu generasi pewaris hanya mengenali hutan sebenar melalui
gambar dalam buku sejarah.
III. Sungai yang tercemar:
apabila sumber kehidupan bertukar menjadi saluran penderitaan
Air ialah asas kehidupan. Manusia memerlukannya untuk minum, memasak,
membersihkan diri, bertani dan menjalankan kegiatan ekonomi. Hidupan akuatik
pula bergantung pada keadaan air yang sesuai untuk terus hidup.
Namun, sungai boleh tercemar apabila sisa industri, kumbahan yang tidak
dirawat dengan sempurna, aliran permukaan pertanian, sampah dan kelodak
daripada kerja tanah memasuki sistem perairan.
Pembangunan yang tidak dikawal dengan baik boleh meningkatkan aliran
kelodak ke sungai, terutama apabila tanah terdedah akibat penebangan pokok,
pemotongan bukit dan pembinaan jalan.
Kelodak yang berlebihan boleh meningkatkan kekeruhan air, menjejaskan
habitat akuatik dan mengganggu proses semula jadi sungai. Sesetengah bahan
pencemar pula boleh membawa risiko kesihatan kepada manusia dan hidupan lain,
bergantung pada jenis serta kepekatannya.
Saya amat kecewa apabila sungai yang sepatutnya menjadi sumber
kehidupan akhirnya menanggung beban daripada kecuaian manusia.
Apakah yang lebih menyedihkan daripada melihat sumber air yang
dikurniakan Tuhan dicemari oleh tangan manusia sendiri?
Kita tidak boleh hanya menyalahkan sampah yang terapung di permukaan.
Kita mesti meneliti keseluruhan rantaian punca pencemaran: bagaimana
pembangunan diluluskan, bagaimana sisa diuruskan, bagaimana pelepasan dipantau
dan bagaimana undang-undang dikuatkuasakan.
Pembersihan sungai sahaja tidak memadai jika punca pencemaran terus
dibiarkan.
Saya menyeru agar setiap projek pembangunan mempunyai sistem kawalan
hakisan dan kelodak yang berkesan, pengurusan air sisa yang sewajarnya serta
pemantauan kualiti air secara berkala. Pihak yang mencemarkan sumber air
hendaklah disiasat dan dipertanggungjawabkan menurut undang-undang.
Sungai bukan tempat untuk membuang dosa kecuaian pembangunan.
Sungai ialah amanah kehidupan.
IV. Udara yang tercemar: harga
kemajuan yang tidak sepatutnya dibayar dengan kesihatan
Saya turut memandang dengan penuh kebimbangan terhadap pencemaran udara
yang berpunca daripada pelbagai aktiviti manusia.
Asap kenderaan, pelepasan industri, pembakaran terbuka, habuk pembinaan
dan jerebu boleh menyumbang kepada kemerosotan kualiti udara. Kesan sebenar
bergantung pada jenis pencemar, tahap pendedahan dan keadaan setempat.
Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) menjelaskan bahawa pencemaran udara
merupakan risiko kesihatan yang penting. Zarah halus seperti PM2.5 boleh
memasuki jauh ke dalam paru-paru, malah zarah yang sangat kecil boleh memasuki
aliran darah. Pendedahan kepada pencemaran udara dikaitkan dengan penyakit
pernafasan, penyakit kardiovaskular dan pelbagai kesan kesihatan yang serius.
Maka saya bertanya: apakah makna pembangunan jika kanak-kanak membesar
dengan udara yang tercemar, warga tua menghadapi risiko kesihatan tambahan dan
masyarakat terpaksa mengehadkan aktiviti luar ketika jerebu?
Adakah kita mahu mewariskan bandar yang kelihatan moden tetapi
kehilangan keselesaan untuk dihuni?
Kemajuan tidak sepatutnya diukur melalui bilangan bangunan tinggi,
keluasan kawasan perindustrian atau jumlah kenderaan di jalan raya semata-mata.
Kita juga mesti mengukur kemajuan melalui kualiti udara, kesihatan rakyat,
akses kepada kawasan hijau dan kemampuan masyarakat menikmati persekitaran yang
selamat.
Saya menuntut agar kawalan pelepasan industri, pengangkutan awam yang
lebih baik, penguatkuasaan terhadap pembakaran terbuka dan pemantauan kualiti
udara diberikan perhatian sewajarnya.
Udara tidak mengenal pangkat. Asap tidak memilih mangsa berdasarkan
kedudukan. Apabila udara tercemar, seluruh masyarakat berpotensi menanggung
akibatnya.
Justeru, sesiapa sahaja yang memperoleh keuntungan daripada aktiviti
ekonomi hendaklah memahami bahawa keuntungan itu datang bersama tanggungjawab
terhadap alam sekitar.
V. Bukit ditarah, tanah terdedah
dan bencana menjadi amaran
Saya juga amat dukacita melihat kawasan berbukit diteroka tanpa
perhatian yang mencukupi terhadap kesesuaian tanah, saliran, kestabilan cerun
dan kepentingan kawasan tadahan air.
Apabila cerun dipotong, tumbuh-tumbuhan dibuang dan sistem saliran
diubah, keadaan tanah boleh menjadi lebih mudah terdedah kepada hakisan atau
ketidakstabilan, bergantung pada geologi, reka bentuk kejuruteraan, hujan dan
langkah kawalan yang dilaksanakan.
Pembangunan di kawasan sensitif tidak boleh dilaksanakan hanya
berdasarkan kemampuan jentera membelah bukit atau kemampuan modal membeli
tanah.
Kita mesti bertanya sama ada pembangunan itu sesuai dari segi alam
sekitar, keselamatan awam dan kepentingan jangka panjang.
Saya tidak mahu menunggu sehingga rumah ditenggelami lumpur, jalan raya
terputus, harta benda musnah atau nyawa melayang barulah semua pihak saling
menuding jari.
Bencana tidak semestinya berpunca daripada satu faktor sahaja. Namun,
perancangan guna tanah yang lemah, kehilangan tumbuh-tumbuhan, saliran yang
tidak mencukupi dan pendedahan cerun yang tidak terkawal boleh meningkatkan
risiko tertentu.
Oleh itu, penilaian impak alam sekitar, kajian geoteknikal yang sesuai,
sistem saliran yang dirancang dengan baik dan pemantauan semasa pembinaan
bukanlah beban yang boleh dipandang ringan.
Semua itu ialah sebahagian daripada tanggungjawab melindungi nyawa dan
harta rakyat.
Janganlah kita menunggu alam memberikan amaran yang terakhir, sedangkan
tanda-tanda awal sudah berada di hadapan mata.
VI. Adakah keuntungan hari ini
lebih berharga daripada masa depan anak cucu?
Saya memahami bahawa pembangunan membawa peluang pekerjaan, pendapatan
dan kemudahan kepada masyarakat. Saya tidak berniat menafikan manfaat tersebut.
Namun, manfaat pembangunan mesti ditimbang bersama kos alam sekitar dan
sosialnya.
Jika keuntungan diperoleh hari ini tetapi kos pencemaran, rawatan
kesihatan, pemulihan sungai, pembaikan infrastruktur dan kehilangan sumber
semula jadi ditanggung masyarakat selama puluhan tahun, kita perlu bertanya
sama ada keuntungan itu benar-benar menggambarkan nilai pembangunan yang
sebenar.
Dalam ekonomi alam sekitar, keadaan ini berkait dengan kos luaran:
sebahagian kos yang timbul daripada sesuatu kegiatan tidak ditanggung
sepenuhnya oleh pihak yang menghasilkan pencemaran, sebaliknya dipindahkan
kepada masyarakat atau generasi akan datang.
Contohnya, sebuah projek mungkin memberikan keuntungan kepada
pemiliknya, tetapi jika sisa yang dilepaskan mencemarkan sungai, masyarakat
hiliran mungkin menanggung kos tambahan untuk mendapatkan air bersih.
Jika kawasan hijau dimusnahkan tanpa perancangan yang wajar, masyarakat
boleh kehilangan sebahagian manfaat teduhan, habitat, penyimpanan karbon dan
pengawalan aliran air yang diberikan oleh ekosistem.
Oleh sebab itu, penilaian pembangunan mesti melangkaui angka keuntungan
dan pertumbuhan ekonomi. Ia perlu mengambil kira kos sepanjang hayat projek,
risiko alam sekitar, kesan kumulatif serta keperluan generasi akan datang.
Saya mahu setiap pemimpin, pelabur, pemaju dan pengurus industri
memahami satu prinsip penting: keuntungan yang tidak mengambil kira kerosakan
alam sekitar bukanlah ukuran kemakmuran yang lengkap.
Kemakmuran yang sebenar ialah apabila rakyat mendapat manfaat
pembangunan tanpa kehilangan asas kehidupan mereka.
VII. Alam sekitar ialah amanah,
bukan hak mutlak untuk dieksploitasi
Saya melihat persoalan ini bukan sekadar persoalan teknikal atau
ekonomi. Ia juga persoalan moral.
Manusia mempunyai akal, ilmu dan keupayaan untuk merancang. Dengan
keupayaan itu datang tanggungjawab untuk mempertimbangkan akibat perbuatannya.
Dalam Surah al-Rum, ayat 41, al-Quran menyebut bahawa kerosakan telah
muncul di darat dan di laut akibat perbuatan tangan manusia, agar manusia
merasai sebahagian daripada akibat perbuatannya dan kembali kepada jalan yang
benar.
Ayat ini sering dijadikan peringatan tentang tanggungjawab manusia
terhadap kerosakan yang berlaku akibat tindakannya. Dalam mengaitkannya dengan
isu alam sekitar, kita hendaklah memahami konteks ayat dengan cermat dan tidak
mendakwa bahawa setiap bencana tertentu semestinya merupakan hukuman langsung
daripada Tuhan.
Namun, pengajarannya jelas sebagai peringatan moral: manusia tidak
boleh bertindak seolah-olah segala yang berada di bumi boleh digunakan tanpa
batas dan tanpa pertanggungjawaban.
Saya mahu pembangunan dilaksanakan dengan ilmu, amanah, keadilan dan
kebijaksanaan.
Kita tidak boleh hanya menanam pokok untuk mengambil gambar, sedangkan
pada masa yang sama kawasan hutan yang matang dimusnahkan tanpa penilaian yang
sewajarnya. Kita tidak boleh mengisytiharkan kempen kebersihan jika punca
pencemaran terus dibiarkan. Kita tidak boleh bercakap tentang kelestarian jika
penguatkuasaan hanya tegas terhadap pihak yang lemah tetapi longgar terhadap
pihak yang berkuasa.
Tanggungjawab terhadap alam sekitar menuntut tindakan yang konsisten,
bukannya slogan yang indah.
VIII. Saya menyeru perubahan
yang boleh diukur, bukan sekadar janji
Saya mahu segala pihak bergerak daripada ucapan kepada pelaksanaan.
Pertama, perancangan pembangunan hendaklah mengambil kira daya tampung
alam sekitar, kawasan sensitif, risiko banjir, kestabilan cerun dan keperluan
memelihara kawasan tadahan air.
Kedua, pembalakan, pembukaan tanah dan pembakaran terbuka hendaklah
dipantau dengan teliti. Kesalahan perlu disiasat dan tindakan diambil
berdasarkan bukti serta undang-undang yang berkuat kuasa.
Ketiga, sungai perlu dilindungi melalui kawalan pelepasan sisa,
pengurusan kumbahan, pengurangan kelodak, pemulihan kawasan riparian dan
pemantauan kualiti air yang telus.
Keempat, pencemaran udara perlu ditangani melalui kawalan pelepasan
industri dan kenderaan, pengurangan pembakaran terbuka serta penyampaian
maklumat kualiti udara kepada orang ramai.
Kelima, pemaju dan pihak berkuasa hendaklah melaksanakan langkah
mitigasi yang ditetapkan, memantau keberkesanannya dan menerbitkan maklumat
yang membolehkan masyarakat menilai kemajuan sebenar.
Keenam, pendidikan alam sekitar perlu bermula di rumah, sekolah,
institusi pendidikan dan tempat kerja. Rakyat mesti memahami bahawa tindakan
kecil seperti mengurangkan sampah, mengurus sisa dengan betul dan mengelakkan
pembakaran terbuka merupakan sebahagian daripada tanggungjawab bersama.
Ketujuh, kejayaan tidak boleh dinilai melalui bilangan program yang
dilancarkan sahaja. Ia perlu dinilai melalui perubahan yang boleh diukur:
kualiti air, tahap pencemaran udara, keluasan habitat yang dipelihara,
keberkesanan penguatkuasaan dan pengurangan risiko kepada masyarakat.
Saya juga mahu penglibatan orang awam diberikan ruang yang sewajarnya.
Penduduk setempat sering mempunyai pengetahuan tentang perubahan sungai,
keadaan cerun dan kegiatan yang berlaku di kawasan mereka. Maklumat tersebut
wajar dinilai secara profesional dan disiasat apabila mempunyai asas yang
munasabah.
Alam sekitar bukan tanggungjawab satu kementerian atau satu jabatan
sahaja. Ia melibatkan kerajaan, industri, pemilik tanah, pihak berkuasa
tempatan, ahli sains, masyarakat sivil dan setiap individu.
IX. Titah terakhir: jangan
sampai anak cucu mewarisi penyesalan kita
Akhirnya, saya ingin menyatakan bahawa saya tidak mengukur kebesaran
sesebuah negeri semata-mata melalui keluasan bangunannya, kepantasan jalannya
atau kemegahan pusat perniagaannya.
Saya turut mengukurnya melalui kebersihan sungainya, kehijauan
hutannya, kesegaran udaranya, keselamatan penduduknya dan kebijaksanaan
pemimpinnya menjaga amanah yang diwariskan.
Saya tidak mahu suatu hari nanti anak cucu bertanya kepada kita:
“Wahai orang tua-tua kami, ketika hutan masih luas, mengapakah kalian
membiarkannya musnah tanpa perancangan yang sewajarnya?”
“Ketika sungai masih mampu memberikan kehidupan, mengapakah kalian
membiarkannya tercemar?”
“Ketika kalian masih mempunyai peluang untuk mengubah keadaan,
mengapakah keuntungan sementara lebih kalian utamakan daripada keselamatan masa
depan kami?”
Apakah jawapan yang akan kita berikan kepada mereka?
Adakah kita akan berkata bahawa kita tidak tahu, sedangkan ilmu telah
tersedia? Adakah kita akan berkata bahawa kita tidak mampu, sedangkan
undang-undang, teknologi dan kemampuan perancangan boleh digunakan? Atau adakah
kita akan mengakui bahawa kita mengetahui risikonya, tetapi memilih untuk tidak
bertindak?
Saya tidak mahu sejarah mencatatkan bahawa generasi kita merupakan
generasi yang membina bangunan tinggi tetapi meruntuhkan kebijaksanaan;
generasi yang mengumpulkan kekayaan tetapi menghabiskan warisan; generasi yang
bercakap tentang kemajuan tetapi meninggalkan alam yang semakin sukar untuk
didiami.
Pembangunan tanpa tanggungjawab ialah kemajuan yang pincang. Kekayaan
tanpa pertimbangan ialah kemakmuran yang rapuh. Dan kemajuan yang mengorbankan
masa depan tidak layak diraikan tanpa soal.
Saya menyeru agar setiap pihak kembali menilai makna kemajuan dengan
hati yang jernih dan akal yang waras.
Binalah rumah, tetapi peliharalah sungai. Majukanlah ekonomi, tetapi
lindungilah hutan. Tingkatkanlah kemudahan, tetapi jangan abaikan keselamatan.
Ciptalah kekayaan, tetapi jangan pindahkan hutang kerosakan kepada generasi
yang belum mampu bersuara.
Sesungguhnya, bumi ini bukan milik mutlak satu generasi. Kita hanya
memegang amanah untuk suatu tempoh, sebelum menyerahkannya kepada mereka yang
akan datang.
Maka, apabila saya memandang alam yang semakin tercemar, dukacita saya
bukanlah terhadap kehilangan keindahan semata-mata. Dukacita saya ialah
terhadap kemungkinan bahawa manusia telah terlalu sibuk membina masa depannya
sehingga terlupa memelihara asas yang membolehkan masa depan itu wujud.
Jangan sampai suatu hari nanti, yang tinggal daripada hutan hanyalah
nama, daripada sungai hanyalah kenangan, daripada udara bersih hanyalah cerita,
dan daripada kebanggaan pembangunan hanyalah penyesalan.
Demi kesejahteraan rakyat, demi kelangsungan kehidupan dan demi amanah
kepada generasi akan datang, peliharalah bumi ini sebelum kerosakan yang dapat
dielakkan menjadi beban yang terlalu berat untuk dipulihkan.
-YAM DATO MOHD NAZROL -
Rujukan :
1. Panel Antara Kerajaan mengenai Perubahan Iklim (IPCC)
Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability —
Cross-Chapter Paper 7: Tropical Forests. laporan IPCC tentang hutan tropika
WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10),
ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide | Children's
Environmental Health Collaborative
2. Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO)
Air Pollution.Menghuraikan sumber pencemaran udara, kesan zarah halus
terhadap kesihatan dan kaitan antara kualiti udara dengan iklim.
World Health Organization
udara](https://www.who.int/health-topics/air-pollution
3. IPCC — Climate Change and Land
Membincangkan kemerosotan tanah, perubahan guna tanah, kehilangan
karbon dan kesan terhadap ekosistem serta kehidupan manusia.
4. Jabatan Alam Sekitar Malaysia dan kerangka pengurusan alam sekitar
Keperluan penilaian impak alam sekitar, kawalan pencemaran dan
pemantauan projek diterangkan dalam kerangka pengurusan alam sekitar Malaysia.
Keperluan khusus bergantung pada jenis aktiviti dan peruntukan undang-undang
yang berkenaan.
Laman rasmi Jabatan Alam Sekitar Malaysia
Pengurusan alam sekitar di Malaysia](https://www.mida.gov.my/